Şeyh İbrâhim Zâhid Gîlânî (Geylânî) Hazretleri kimdir? Tasavvuf yolunda nasıl bir hayat sürdü? Şeyhi kimdi ve hangi eğitimleri aldı? Vefât tarihi nedir? İşte 13. yüzyılın önemli tasavvuf âlimlerinden Zâhid Gîlânî Hazretleri’nin hayatına dair kısa bilgiler.

Şeyh İbrâhim Zâhid Gîlânî Hz. tam adıyla Tâceddin İbrâhim b. Rûşen Emîr el-Kürdî es-Sincânî, 13. yüzyılın önemli tasavvuf âlimlerindendir.

ŞEYH İBRÂHİM ZÂHİD GÎLÂNÎ KİMDİR?

Şeyh Zâhid Gîlânî olarak bilinen bu zâtın tam adı: Tâceddin İbrâhim b. Rûşen Emîr b. Bâbil b. Şeyh Baydar (veya Bundar) el-Kürdî es-Sincânî’dir. “Zâhid”, lâkabı olup şeyhi Cemâleddin (672/1273) tarafından verilmiştir.1

Şeyh Oğlu Şeyh

Zâhid Gîlânî’nin hayâtına dâir kaynaklarda verilen ma’lûmat pek mahdûddur. Lemezât, “Yedi atadan şeyh oğlu şeyh olduğunu” ifâde ettikten sonra “Gîlân2 nâhiyelerinden Siyavrûd da doğmuş ve ilk tahsîlini orada görmüştür.” diyor.3

Rivâyete göre şeyhi Seyyid Cemâleddin, Gîlân’a gelip yerleştiği zaman İbrâhim’i hocaya giderken görmüş ve elini onun başına koyarak: “Bizi Şeyh Şihâbeddin (638/1240) Gîlân’a bu ma’sûmu irşâda gönderdi.” demişti.4

İbrahim bulûğ çağına girince ilim tahsîli için Şiraz’a gitmiş, orada ilm-i zâhiri ikmâl edince de tasavvufa meylederek Şihâbüddin Sühreverdî (Ö.632/1234)’nin halîfelerinden Şâir sa’dî Şîrâzî5 (ö.691/1292’ye (bey’at etmişti. Fakat bil-âhare şeyhi Sadî, onu memeketine göndermiş ve orada mukîm bulunan Cemâlettin Ezheri’ye intisâb etmesini söylemişti.6

Bunun üzerine İbrâhim, Şiraz’dan Gîlân’a gelmiş Cemâlettin Ezherî’ye intisâb ederek uzun yıllar ona hizmet etmişti. Şeyhinin vefâtı (672/1273) ndan sonra da riyâzata devâmla gündüzleri oruç, geceleri namazla meşgûl oluyordu. Hatta senede iki kerre erbaıyn’e girdiği, onbeş günde bir, arpa unundan beş dirhem bulamaçla iftâr ettiği mervîdir.7

Esmâ-i Seb‘a’yı İlk Telkin Eden Âlim

“Esmâ-i Seb‘a” Nedir?

“Esmâ-i Seb’a” denilen:

(lâ ilâhe illallah, Allah, hû, hak, hay, kayyûm, kahhâr),

ism-i şerîfleriyle ilk def’a zikir telkin eden zâtın İbrâhim Zâhid Gîlânî olduğu söylenmektedir.8

Vefatı

Vefât târihî ile ilgili rivayetler de muhteliftir. Lemezât, 705/1305 târihînde vefât ettiğini söylerken9 Müneccimbaşı Târihî, vefât târihîni (700/1300) olarak kaydetmektedir.10 Halîfesi ve damadı Safiyyüddin kendisine intisâb ettiğinde yirmibeş yıl kaldığına ve otuzbeş yıl kadar şeyhlik ettikten sonra (735/1134) yılında vefât ettiğine nazaran İbrâhim Zâhid Gîlânî’nin vefâtının (700/1300) olması gerekir.11

“Zâhidiyye” olarak bilinen tarîkatı, ölümünden sonra halîfeleri12 vâsıtasıyla Halvetîyye ve Safevîyye devâm etmiş, Safevîyye’den Bayramiyye, Bayramiyye’den Celvetiyye gibi tarîkatlar taşa’ub etmiştir.

Dipnotlar:

1. Lemezât, vr. 108b.
2. Gîlân (veya Cîlân): İran’ın kuzey cihetinde bir eyalet olup Hazar Denizi’nin kuzeybatı sahilince uzanmaktadır. Kuzeyinde Rusya hududu ve Karabağ eyaleti, batısında Azerbaycan; güneybatı ve güney cihetinden Zencan ve Kazvin; güneydoğu tarafından Mazenderan; kuzeydoğu tarafından ise Hazar Denizi ile çevrilidir. Bk. Sâmî, Kāmûsu’l-A‘lâm, V/3943. Ayrıca bk. Şihâbuddin Yâkūt b. Abdullah, Mu‘cemü’l-Büldân, Beyrut 1977, II/201.
3. Lemezât, vr. 108a.
4. A.e., göst. yer.
5. Sa‘dî Şîrâzî için bk. İA, “Sa‘dî” md., X/36.
6. Şeyh Sa‘dî, İbrâhim’i memleketine gönderirken: “Oğul, ben seni ancak bu kadar tesellî edebildim. Senin dereceni anladım. Gel, bir miktar memleketine var. Cemâleddin hizmetine gir. Belki maksûd ondan hâsıl olur,” demiştir. Bk. Lemezât, vr. 108a-b.
7. A.e., 108a–109a.
8. Tibyân, 7/344b.
9. Lemezât, Süleymaniye Ktp., Hacı Mahmûd Ef. Blm., nr. 4536, vr. 110a; aynı eserin Süleymaniye Ktp., Halet Ef. Blm., nr. 281’deki nüshasında İbrâhim Zâhid’in vefatı 803/1400 olarak gösterilmişse de yanlıştır (vr. 18a).
10. Sahâifü’l-Ahbâr (trc. Şâir Nedîm), İstanbul 1285, III/180.
11. Browne, G. Edward, A Literary History of Persia, Cambridge 1977, IV/43.
12. Lemezât’ın beyanına göre İbrâhim Zâhid’in halifeleri şunlardır: 1–Safiyyüddin Erdebîlî, 2–Ahî Yûsuf, 3–Ahî Pîr Hikmet, 4–Ahî Muhammed Harezmî. Bk. vr. 110a.

Hak Dostu Kimdir?

Benzer Konu Başlıklarımızı Okumaya Ne Dersiniz ?

• Bir Müslüman Çocuğuna Nasıl İsim Koymalı?
• Aşure Orucu Ne Zaman ve Kaç Gün Tutulur?
• Kadın Cinayetleri Neden Artıyor?
• Namazlardan Sonra Yapılan Tesbihatın Hikmeti
• ŞEHİTLER ÖLMEZ ÖLÜ DEMEYİNİZ